Fokotu’u ‘e Tonga ‘a e Poloseki fo’ou ki he Hu’anga ki he ngaahi Totonu Fakalao, ke tokoni’I ‘a kinautolu ‘oku hao mo’ui ‘i he ngaahi fakamamahi ‘i ‘api fakataha mo e fale’i & tokoni fakalao ta’etotongi

E-mail Print PDF

05 ‘o Tisema, 2017  English I Tongan ‘Oku fiefia ‘a e Va’a ‘o e Komiuniti ‘o e Pasifiki (SPC) ki he Totonu ‘a e Tangata (RRRT) mo e Potungaue Fakamaau’anga ‘o e Pule’anga Tonga ke fanongonongo atu ‘a hono fokotu’u ‘a e poloseki fo’ou ‘o e fakafaingamalie’i e a’usia e ngaahi totonu fakalao ‘i Tonga ‘o fakataumu’a ia ki hono tuku atu ‘a e ngaahi fale’i fakalao mo e tokoni ta’etotongi kia kinautolu kuo nau hao mo’ui mei he fakamamahi ‘i ‘api. Ko e fokotu’u ‘o e poloseki ko ‘eni, ‘e fakahoko ia ‘i he ‘aho 8 ‘o Tisema, 2017, ‘i he Potungaue Fakamaau’anga ‘i Fasi-moe-Afi ke faka’ilonga’i’aki e ‘Aho Fakamanatua Fakamamani Lahi ‘o e Totonu ‘a e Tangata ‘i he ‘aho Sapate 10 ‘o Tisema lolotonga ia ‘a e lele ‘a e ‘aho ‘e 16 ‘o e ngaahi ngaue fakahāhā ke faka’ilonga’i ‘a e ngaahi ngaue ‘oku fakataumu’a ki hono Fakangata ‘a e Fakamamahi’i ‘o e Kakai Fefine mo e Fanau Iiki.

Ko e poloseki fo’ou ni ‘e fokotu’u ai ha Senita fale’i fakalao ma’a e komiuniti, ‘a ia ‘e fakatefito ’i Nuku’alofa. ‘E fakahoko atu mei he Senit ā ni ‘a e ngaahi ngaue mo e tokoni fakalao ta’etotongi ‘o fakataumu’a ke fakaivia ‘a kinautolu kuo nau hao mo’ui mei he fakamamahi ‘i ‘api ke nau lava ‘o kole ha ngaahi tu’utu’uni malu’i ‘i he founga totonu ‘o fakatatau ki he Lao ki he Malu’i e Famili. ‘Oku ‘amanaki ‘e ‘ataa e senita ni kia kinautolu kuo hao mo’ui mei he ngaahi fakamamahi ‘I he ‘uluaki kuata ‘o e 2018.

‘Oku mateaki’i ‘e Tonga ‘a e hohoa tatau ‘o e tangata mo e fefine pea mo hono fakangata ‘a e fakamamahi’i e kakai fefine. ‘I he tu’utu’uni ngaue fakafonua fo’ou ki he hohoa tatau ‘a tangata mo fefine pea mo e ngaahi ngaue fakalakalaka 2014 2018 ‘oku fakatokanga’i ai ko e fakamamahi ‘i ‘api ko e “palopalema ‘oku tupu mo mafola noa, lahi ‘a e ‘ikai ke lipooti, ‘oku ne uesia hotau famili, sosaieti pehe ki he ‘etau ‘ekonomika.”

Ko e taha ‘o e ngaahi taumu’a ‘o e tu’utu’uni ngaue, ke fa’u ha ngaahi me’afua ke “fakangata ‘a e fakamamahi ‘i ‘api pea ke fakafaingamalie’i ha ngaahi ngaue tokoni ki he kau mamahi.” Na’e fa’u ‘a e Lao ki hono Malu’i ‘o e Famili ‘i he 2013 ke poupoua e taumu’a ngaue ko ‘eni. Na’e toki kamata ngaue’aki ‘a e Lao ‘i Siulai 2014, pea ’oku ne fokotu’u ‘a e fa’unga ngaue ki hono malu’i ‘a kinautolu kuo hao mo’ui mei he fakamamahi ‘i ‘api.

Na’e ngaue fakataha foki ‘a e Va’a ki he Totonu ‘a e Tangata (RRRT) mo e ngaahi kupu fekau’aki ke fatu ‘a e Lao fakaangaanga ki he Malu’i e Famili pea ke fakapaasi ‘a e lao ‘i Fale Alea. ‘Oku faka’uhinga’i mai ‘e he Lao ‘a e fakamamahi ‘i ‘api pea ne tuku mai mo e ngaahi fatongia mahino pehe ki he ngaahi naunau malu’i ke tokoni’i kinautolu ‘oku uesia ‘i he fakamamahi ‘i ‘api.

Ko e taha ‘o e ngaahi pole ‘i hono fakahoko ‘a e Lao ko e si’isi’i ‘a e fale’i fakalao ‘oku ma’u ta’etotongi ma’a kinautolu ‘oku nau hao mo’ui hili ha to’onga fakamamahi ‘i‘api, pea mo e si’isi’i ‘o e ‘ilo fakalao ki he founga kole ki ha tu’utu’uni malu’i. Ko e feinga ko ia ke a’u ki he ngaahi sevesi ‘oku fakahoko ‘i Tongatapu ni, ‘oku mamafa fakapa’anga pea ‘ikai ke fu’u ‘aonga, tautefito ‘i he taimi ‘oku fiema’u ai ha tokoni fakavavevave, ’a ia ‘oku angamaheni ‘i he ngaahi palopalema fakamamahi ‘i ‘api. Tanaki atu foki ki ai, ‘oku fu’u si’isi’i ‘a e ngaahi ngaue ‘oku fakahoko kia kinautolu ‘oku hao mo’ui ‘i he ngaahi fakamamahi ‘i he ngaahi tukui motu ‘i tahi koe’uhi ‘oku mei fakatefito pe ‘a e ngaahi ngaue ia ‘i Tongatapu. Ko e ngaahi sevesi ‘oku ‘i he tukui motu, hangē ko e ‘apitanga polisi, ‘oku fakangatangata pe ‘a e ngaahi founga tokoni ke fili ai ‘a kinautolu ‘oku nau hao mo’ui mei he fakamamahi, pea ‘oku ‘ikai ke ‘i ai ha kau fakamaau tu’u ma’u ‘i he ngaahi fakamaau’anga ‘I he ngaahi ‘otu motu tahi, tukukehe ange ‘a e Fakamaau’anga Polisi Vava’u.

‘Oku ngaue ‘a e Va’a ki he Totonu ‘a e Tangata (RRRT) fakataha mo e Potungaue Fakamaau’anga ke fakahoko ‘a e taumu’a ‘o e Lao ki hono Malu’i e Famili, ke fakapapau’i ‘oku malava ‘a e kakai fefine mo e fanau iiki ‘o a’usia ‘a e ngaahi totonu fakalao pea mo e malu’i ‘oku foaki ‘e he lao. ‘E taki ‘e he Potungaue Fakamaau’anga ‘a hono fakahoko ‘a e poloseki ko ‘eni. Kuo ‘osi faka’ata’atā ‘a e ‘elia ‘i he ‘Ofisi e Potungaue Fakamaau’anga ki he senitaa ni, ‘a ia ‘oku tu’u ‘i he ve’e Fale hopo ‘o e Fakamaau’anga ‘i Fasi -moe-afi pea ‘e toe fakahū mai foki ‘e he Potungaue Fakamaau’anga mo e Va’a ki he Totonu ‘a e Tangata (RRRT) ha kau ngaue ke nau ngaue’i e Senitā. ’Oku tokoni fakapa’anga mo faka-tekinikale ‘a e Va’a ki he Totonu ‘a e Tangata (RRRT) ki hono ako’i mo fakahinohino ‘a e kau ngaue ‘I he vaha’ataimi ‘e fakalele ai ‘a e poloseki ni. ‘Oku ‘i ai e ‘amanaki ‘e fakaava ‘a e Senitā ‘i he ‘uluaki kuata ‘o e 2018.

‘E tokangaekina ‘e he poloseki ni ‘a e palopalema ‘o e si’isi’i e tokoni fakalao, ke fakapapau’i ko e tokotaha kotoape ‘i Tonga ni ‘e malava ke ne a’usia ‘a e ngaahi ngaue ‘e fakahoko ‘i he senita pea ‘e malava ‘e he kau ngaue ‘i he senitaa ke tuku atu ‘a e ngaahi tokoni fakalao ‘i he telefoni ki he kakai fefine ‘oku ‘ikai ke nau ‘i Nuku’alofa. ‘E toe malava foki ‘a e kau ngaue ‘i he senitaa ni ke folau atu ki he ngaahi tukui motu fakataha mo e ‘a’ahi faka-fakamaau’anga ke ‘oatu ‘a e ngaahi tokoni pea mo talanoa tonu foki mo e ngaahi kupu fekau’aki kehe ‘i he ngaahi tukui motu ke fakatupulaki aipe pea mo fakatonutonu ‘a e ngaahi ngaue ‘a e senita ke fen āpasi pea mo e ngaahi fiema’u ‘a kinautolu kuo hao mo’ui mei he fakamamahi.

Fakatatau ki he Talekita Fakataimi ‘o e Va’a ‘o e Komiuniti ‘o e Pasifiki ki he Totonu ‘a e Tangata (SPC RRRT), Nicol Cave: “Ko e taumu’a ‘o e poloseki ko ’eni ke ne fakakakato pea ngaue fakataha mo e ngaahi kupu fekau’aki kuo nau ‘osi fakahoko ‘a e ngaue kia kinautolu kuo hao mo’ui mei he fakamamahi ‘i ‘api. ‘Oku fakatokanga’i ‘e he Va’a ki he Totonu ‘a e Tangata ‘a e ngaue mahu’inga kuo fakahoko ‘e he ngaahi hoa ngaue kehe pea ke ngaue fakataha ke fakapapau’i ‘oku ‘ikai ke toe fakahoko tatau ‘a e ngaue ni ka e fakatahataha’i ke tokoni’i ‘a e pule’anga ke a’usia katoa hono n gaahi fatongia ‘oku tuku mai ‘e he Lao ki he Malu’i e Famili.”

Kuo ‘i ai ‘a e ngaahi kupu fekau’aki kuo nau kau mai ‘i hono fatu ‘a e poloseki ni ‘o kau ki ai ‘a e ‘Ofisi ‘o e ‘Ateni Seniale, Potungaue ki he Ngaahi Ngaue Fakalotofonua, Senita ma’a e Kakai fefine mo e fanau ‘i Tonga mo e Ngaahi Kautaha hoa ngaue ta’efakapule’anga.

‘Oku fakamalo’ia mo hounga’ia ai ‘a e Va’a ki he Totonu ‘a e Tangata (RRRT) mo e Potungaue Fakamaau’anga ‘a e poupou ‘a e Pule’anga ‘Aositelelia mo e Pule’anga ‘o Sweden ‘I hono fakapa’anga ‘a e poloseki ni.

Fetu’utaki ki he ongoongo:

Fetu’utaki ki he ongoongo ma’a e Potungaue Fakamaau’anga: ‘Ana Laulaupea’alu, ‘Ofisa Lao, Potungaue Fakamaau’anga This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it pe +676 25 618;

Onorina Saukelo RRRT Tokoni Fetu’utaki, This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it pe +679 330 5582.

Fakafehokotaki mahu’inga: SPC Regional Rights Resource Team: http://rrrt.spc.int

Last Updated ( Tuesday, 05 December 2017 20:05 )  

Who's Online

We have 248 guests online

PUBLIC ENTERPRISES